Το παρόν άρθρο προέκυψε μέσα από την εμπειρία συμμετοχής τεσσάρων από τους συγγραφείς στο θερινό σχολείο Αποανάπτυξη και Περιβαλλοντική Δικαιοσύνη στο ICTA-UAB, Βαρκελώνη, και Σερμπέρ, Γαλλία (Degrowth and Environmental Justice summer school at ICTA-UAB, Barcelona, and Cerbère, France) το 2018, όπου παρουσιάστηκε για πρώτη φορά. Έκτοτε, παρουσιάστηκε στο 6ο Διεθνές Συνέδριο Αποανάπτυξης (6th International Degrowth Conference) στο Μάλμε της Σουηδίας.
Το κείμενο αποτελεί την αρχική ανάρτηση –και το σημείο πυροδότησης– μιας σειράς άρθρων που πραγματεύονται θέματα στρατηγικής στο κίνημα της αποανάπτυξης. Τα άρθρα γράφτηκαν την περίοδο 2019–2020 από μέλη της ευρύτερης κοινότητας της αποανάπτυξης και δημοσιεύτηκαν στο degrowth.info. Το σύνολο των άρθρων βρίσκεται εδώ.
Αποανάπτυξη: χαμένοι στην πληθυντικότητα;
Φαίνεται να υπάρχει ένα κενό στον λόγο της αποανάπτυξης γύρω από το ζήτημα του πώς να προχωρήσουμε προς μια κοινωνία αποανάπτυξης. Αυτό στρέφει την προσοχή μας προς μια σημαντική έννοια – αυτή της στρατηγικής. Θα χρησιμοποιήσουμε εδώ τη λέξη «στρατηγική» για να αναφερθούμε στο πώς οι στόχοι (π.χ. μια κοινωνία αποανάπτυξης) επιτυγχάνονται με τα κατάλληλα μέσα. Έχοντας περάσει αρκετά χρόνια ερευνώντας τον λόγο (discourse) και τη βιβλιογραφία της αποανάπτυξης, βρίσκουμε ότι αυτή φαίνεται να είναι ανοιχτή σε όλες τις στρατηγικές που επιδιώκουν τη ριζική μεταμόρφωση προς μια κοινωνικά και οικολογικά βιώσιμη κοινωνία αποανάπτυξης. Ωστόσο, υπάρχει λίγη συζήτηση αναφορικά με το ποια στρατηγική –ή συνδυασμός στρατηγικών– θα ήταν πιο αποτελεσματική σε διαφορετικά πλαίσια (γεωγραφικά, θεσμικά, κλαδικά, πολιτισμικά κ.ά.). Ως εκ τούτου, υποστηρίζουμε ότι η απάντηση που δίνει η αποανάπτυξη στο πώς οι στόχοι επιτυγχάνονται με τα κατάλληλα μέσα χαρακτηρίζεται γενικά από μια «στρατηγική απροσδιοριστία».
Η στρατηγική απροσδιοριστία της αποανάπτυξης μπορεί να δικαιολογηθεί, εν μέρει, λόγω της συμπεριληπτικής της φύσης. Η αποανάπτυξη επιδιώκει να λειτουργήσει σαν ομπρέλα για μια πλειάδα από έννοιες, θεωρίες, σχολές σκέψης, πρακτικές, δράσεις και κινήματα. Υπό αυτήν την ομπρέλα, για παράδειγμα, βρίσκει κανείς στοιχεία περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, αλληλέγγυας οικονομίας, οικοφεμινισμού, οικοσοσιαλισμού, κινήματα πόλεων σε μετάβαση και πράσινο αναρχισμό. Για να είμαστε σαφείς, αυτή η ανοικτότητα και η αποδοχή του πλουραλισμού μπορεί, μέχρι ενός σημείου, να θεωρηθεί ένα θετικό χαρακτηριστικό της αποανάπτυξης που αυτοπροσδιορίζεται ως κίνημα των κινημάτων. Από την άλλη, νιώθουμε ότι αυτή η ίδια η ανοικτότητα οδηγεί στην εγκατάλειψη των σημείων αναστοχασμού και διαλόγου γύρω από τη συμφιλίωση των πολλών στρατηγικών που προκύπτουν από τις διάφορες «προσεγγίσεις» της αποανάπτυξης. Επιπλέον, κάποιες στρατηγικές μπορούν να θεωρηθούν ως αμοιβαία αποκλειόμενες. Για παράδειγμα, η χρήση της κρατικής εξουσίας θα προκαλούσε σίγουρα διαφωνίες ανάμεσα σε οικοσοσιαλιστές και πράσινους αναρχικούς, όπως παρατηρήθηκε στη ζωηρή ολομέλεια του 6ου διεθνούς συνεδρίου στο Μάλμε (όπου είχε παρουσιαστεί αρχικά το παρόν άρθρο). Αυτό όμως δεν αποτελεί ένα νέο ζήτημα. Στο Συνέδριο Αποανάπτυξης στη Βαρκελώνη το 2010, υπήρξε η προσπάθεια να δημιουργηθεί μια πιο στοχευμένη προσέγγιση της στρατηγικής στο κίνημα, αν και χωρίς επιτυχία αφού προτάχθηκε η προάσπιση της πληθυντικότητας. Πιστεύουμε ότι το εκκρεμές έγειρε υπερβολικά υπέρ του ακραίου πλουραλισμού, με αποτέλεσμα να αξιολογούνται όλες οι προσεγγίσεις (και στρατηγικές) ως ισάξιες για όλες τις περιστάσεις, οδηγώντας σε μια επιβλαβή στρατηγική απροσδιοριστία. Μήπως όμως η ίδια η αποανάπτυξη επιδιώκει τη «στρατηγική απροσδιοριστία»; Αποφεύγοντας τη συζήτηση για το αν κάποιες στρατηγικές μπορεί να είναι καταλληλότερες σε δεδομένες στιγμές ή τόπους, η αποανάπτυξη διακινδυνεύει τα εξής:
- Να παρατείνει πιθανές συγκρούσεις μεταξύ διαφορετικών στρατηγικών μέχρι να γίνουν αναπόφευκτες (ίσως από την κρίση), αντί να επιζητά έγκαιρα αποφάσεις μέσω διαβούλευσης.
- Να αγνοεί την τεράστια απόσταση ανάμεσα στο όραμα μιας κοινωνίας αποανάπτυξης και της παρούσας κοινωνίας που προσπαθεί να διατηρήσει τον τρόπο ζωής της.
- Να διαχειρίζεται χωρίς αποτελεσματικότητα τις ήδη περιορισμένες δυνάμεις και τους ανθρώπινους πόρους τού (ήδη περιθωριοποιημένου) κινήματος αποανάπτυξης.
Ποια όμως θα μπορούσε να είναι η απάντηση; Δεδομένου ότι η αποανάπτυξη παρουσιάζεται ως ένα ακαδημαϊκό και ακτιβιστικό «κίνημα», πιστεύουμε ότι έχει την ευθύνη να προχωρήσει πέρα από τη διάγνωση των πολλαπλών κρίσεων και τη σκιαγράφηση των αρχών μιας κοινωνίας αποανάπτυξης. Πρέπει ακόμα να διερευνήσει το πώς θα πετύχει τους επιθυμητούς μετασχηματισμούς. Αυτό προϋποθέτει τη μετάβαση από τη σημερινή στρατηγική απροσδιοριστία στην από κοινού παραγωγή στρατηγικών με γνώμονα το συγκεκριμένο κάθε φορά πλαίσιο. Η από κοινού παραγωγή αναφέρεται στην ανάγκη τόσο των ακαδημαϊκών όσο και των δρώντων στο πεδίο (π.χ. ακτιβιστές, οργανωτές και επαγγελματίες) να εμπλακούν στην έρευνα. Οι πρώτοι προσφέροντας μια πιο συστηματική προσέγγιση, την ενημερωμένη από τη θεωρία και τη διαθεματική γνώση, ενώ οι δεύτεροι συνεισφέροντας σε γνώση και εμπειρία συγκεκριμένων περιστάσεων (πλαισίων). Η προσοχή στο πλαίσιο αφορά την ένταξη στην έρευνα των διακρίσεων ανάμεσα σε διαφορετικές θεσμικές διευθετήσεις, κουλτούρες, αξίες, πολιτικούς χώρους, κυβερνητικές στρατηγικές κ.ά. Μια τέτοια έρευνα θα έπρεπε να διεξάγεται με συστηματική μέθοδο που βλέπει πέρα από τις μεμονωμένες περιπτώσεις ή τις «βέλτιστες» πρακτικές, αλλά μαθαίνει από τα προγράμματα, τις πρωτοβουλίες και τα κινήματα διαφορετικών πλαισίων, αναδεικνύοντας ποικιλόμορφες στρατηγικές και αποτελέσματα. Έτσι, θα μπορούσε να γίνει μια συγκεντρωτική κωδικοποίηση των στρατηγικών που χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά πλαίσια, ώστε να φιλτράρεται η πληθυντικότητα και να διευκρινίζεται ότι, σε συγκεκριμένες συνθήκες, ορισμένες στρατηγικές είναι προτιμότερες από άλλες για τον κοινωνικό οικολογικό μετασχηματισμό (π.χ. την κοινωνία αποανάπτυξης).
Η ενασχόληση με τη στρατηγική συμπεριλαμβάνεται σε έναν ευρύτερο διάλογο εντός της αποανάπτυξης, αναφορικά με την κατανόηση των μετασχηματιστικών διαδικασιών. Η κατανόηση αυτών των διαδικασιών παρέχει τα μέσα για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας και της καταλληλόλητας διαφορετικών στρατηγικών. Οι υπάρχουσες προσλαμβάνουσες των μελετητών για τα κατάλληλα βήματα προς μια κοινωνία αποανάπτυξης τείνουν περισσότερο προς τη μεριά των τοπικών αυτόνομων στρατηγικών, όπως είναι ο αντιπολιτευτικός ακτιβισμός (Demaria et al 2013) και η ανάπτυξη νυντοπιών (nowtopias) (π.χ. συνεταιρισμοί τροφίμων [food co-ops], αστικοί κήποι), καθώς και προς θεσμικά προσανατολισμένες μη-βίαιες και δημοκρατικές «μη-ρεφορμιστικές μεταρρυθμίσεις» (non-reformist reforms) (Gorz, στο Muraca 2013: 166), όπως είναι το βασικό εισόδημα, η πράσινη φορολογία, η απαγόρευση διαφημίσεων. Υποστηρίζουμε ότι, προς το παρόν, η διαδικασία κατανόησης των μετασχηματισμών από τη μεριά της αποανάπτυξης παρουσιάζει ένα ανεπαρκώς αναπτυγμένο πεδίο διαλόγου και έρευνας μέσα στο κίνημα.
Αρχικά, ο λόγος (discourse) για τον μετασχηματισμό δεν έχει επαρκώς θέσει επί τάπητος τα εμπόδια για έναν αποαναπτυξιακό μετασχηματισμό (Blühdorn, 2011). Η καλύτερη κατανόηση των εμποδίων θα επωφελούνταν από την επέκταση της υπάρχουσας διαθεματικής προσέγγισης ώστε να κατανοήσει καλύτερα το κοινωνικο-πολιτικό πεδίο έρευνας, συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής οικονομίας (Buch-Hansen, 2018), της πολιτικής οικολογίας (Görg et al, 2017), της ιστορίας, της κοινωνιολογίας, της ψυχολογίας, και άλλων.
Δεύτερον, η διάκριση ανάμεσα σε μικρο- και μακρο-επίπεδα μετασχηματισμών χάνει τη σχέση με τα ενδιάμεσα στάδια που μπορούν να ενισχυθούν από τη χρήση μιας μέσο- και πολυ-επίπεδης ανάλυσης. Η κατανόηση των μετασχηματιστικών διαδικασιών είναι η βάση για την αξιολόγηση των στρατηγικών και την ταυτοποίηση ενός μείγματος αποτελεσματικών και κατάλληλων στρατηγικών, στην πορεία προς μια κοινωνία αποανάπτυξης και εντός ενός δεδομένου χωρο-χρονικού πλαισίου. Συμπερασματικά, δεν υπερασπιζόμαστε την έκπτωση της πληθυντικότητας και της ανοικτότητας στην αποανάπτυξη για μια χούφτα στρατηγικών, αλλά το ξεπέρασμα της υπόθεσης ότι όλες οι στρατηγικές θα έπρεπε να θεωρούνται ισάξιες για όλες τις περιπτώσεις. Επιπλέον, ο διάλογος πάνω στις στρατηγικές μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για το –ίσης σημασίας (και συσχέτισης)– ζήτημα του πώς η αποανάπτυξη κατανοεί τις μετασχηματιστικές διαδικασίες. Συνεπώς, προωθούμε ένα άνοιγμα στον διάλογο και στην κοινή παραγωγή γνώσης πάνω σε στρατηγικές για μια κοινωνία αποανάπτυξης, έστω κι αν αυτό αρχικά δημιουργεί συγκρούσεις εντός του κινήματος.
Περαιτέρω προβληματισμοί
Πώς μπορεί η αποανάπτυξη να δημιουργήσει τις στρατηγικές και τις ερμηνείες εκείνων των μετασχηματισμών που συναισθάνονται την ένταση ανάμεσα στο χάος και την τάξη, δηλαδή όλων αυτών που συνθέτουν τα περισσότερα φαινόμενα των σύνθετων κοινωνιών; Ενώ το χάος χαρακτηρίζεται από υψηλού επιπέδου ανασφάλεια και μη-προβλεψιμότητα, η τάξη ασχολείται με απλοϊκούς κανόνες που προϋποθέτουν κοινές συστημικές αιτίες. Η ταυτόχρονη παρουσία χάους και τάξης σημαίνει ότι η ανάπτυξη αποτελεσματικών στρατηγικών θα είναι πάντα μια αρκετά απαιτητική δουλειά, αλλά εφικτή και απαραίτητη. Υπάρχει βέβαια και ο κίνδυνος ότι μια τέτοια έμφαση στην εμπειρία μπορεί να περιορίσει τις πιθανές στρατηγικές μόνο σε αυτές που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί. Συνεπώς, η διεύρυνση του χώρου για πειραματισμό και καινοτομία, τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη, πρέπει να συμπληρώνει μια τέτοια συναντίληψη της στρατηγικής. Επιπλέον, οι εστιασμένες στο εκάστοτε πλαίσιο στρατηγικές δεν πρέπει να είναι υποχρεωτικές ή άκαμπτες, αλλά να προσφέρουν ένα δυναμικό σώμα γνώσης στη διάθεση των επαγγελματιών, για να ανατρέχουν όταν το χρειάζονται, και τις οποίες θα ανανεώνουν συνεχώς οι ερευνητές.
Παραπομπές
Blühdorn, I. (2011) ‘The Politics of Unsustainability: COP15, Post-Ecologism, and the Ecological Paradox’, Organization & Environment. 24(1), σσ. 34–53.
Buch-Hansen, H. (2018) ‘The Prerequisites for a Degrowth Paradigm Shift: Insights from Critical Political Economy’, Ecological Economics, 146, σσ. 157–163.
Demaria, F. et al. (2013) ‘What is Degrowth? From an Activist Slogan to a Social Movement’, Environmental Values, 22(2), σσ. 191–215.
Görg, C. et al. (2017) ‘Challenges for Social-Ecological Transformations: Contributions from Social and Political Ecology’, Sustainability, 9 (1045).
Muraca, B. (2013) ‘Decroissance: A Project for a Radical Transformation of Society’, Environmental Values, 22(2), σσ. 147–169.
Αυτό το άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά στις 03-10-2018 εδώ.